Ứng xử ở Nga: nhà thờ, nhà hát, chụp ảnh và tiền tip

Nhà thờ: kín vai, che đầu, nói khẽ

Nhà thờ Chính thống giáo ở Nga vừa là điểm tham quan vừa là nơi người ta đến cầu nguyện mỗi ngày. Bạn có thể đứng cạnh một bà cụ đang thắp nến cho người thân, nên cách ăn mặc và đi lại là phép lịch sự với họ hơn là thủ tục cho khách.

• Nam: cởi mũ khi bước qua cửa, kể cả mũ len giữa mùa đông. Không mặc quần soóc, áo ba lỗ.
• Nữ: che vai, che gối, quàng khăn trùm đầu, tiếng Nga gọi là платок (platok, khăn trùm đầu). Váy dài quá gối là đẹp nhất. Ở nhà thờ trong phố, quần dài thường vẫn được, nhưng tu viện thì khắt khe hơn: nhiều nơi để sẵn khăn và юбка (yubka, váy quấn) ở cửa cho khách mượn, thường không mất tiền.
• Son môi: nên nhạt hoặc bỏ. Người đi lễ hôn lên tranh thánh, và vết son trên tranh thì không ai muốn lau.
• Đi lại: nói khẽ, tắt chuông điện thoại, không ăn uống, không đứng quay lưng về phía bàn thờ để chụp ảnh. Trong giờ lễ thì đứng yên một chỗ, đừng dạo quanh như ở bảo tàng.
• Nến: mua ở quầy gần cửa, cắm lên giá nến trước tranh thánh. Không bắt buộc, nhưng là một cách nhẹ nhàng để tham gia.

Ở các nhà thờ cũ, đàn ông theo lệ đứng bên phải, phụ nữ bên trái. Khách tham quan không ai bị nhắc chuyện này, nhưng biết thì đỡ ngơ ngác khi thấy hai hàng người tách ra. Ông nhà Củ Cải thì không ngơ ngác bao giờ: hễ thấy mái vòm vàng là ông dừng lại kể chuyện, và cả nhà biết phải mang theo khăn từ khách sạn.

Nhà hát: gửi áo, vào sớm, vỗ tay đúng lúc

Đi xem ba lê hay nhạc kịch ở Moscow và St. Petersburg là chuyện nhiều người Việt ấp ủ cả năm. Nhà hát Nga không bắt mặc lễ phục, nhưng có vài luật cứng và vài luật mềm.

Luật cứng, ghi trong nội quy của các nhà hát lớn:

• Không vào nhà hát với quần soóc, áo ba lỗ, dép tông.
• Áo khoác phải gửi ở гардероб (garderob, phòng gửi áo). Không ai được mặc áo khoác vào khán phòng, kể cả khi bạn thấy hơi lạnh. Đổi lại bạn nhận một номерок (nomerok, thẻ số gửi áo), giữ kỹ như giữ vé.
• Không mang đồ ăn, đồ uống, vali hay túi to vào khán phòng.
• Không quay phim, chụp ảnh lúc đang diễn. Nhân viên trong khán phòng sẽ nhắc, và người ngồi cạnh sẽ nhìn bạn bằng ánh mắt rất Nga.
• Vé ghi tên thì mang hộ chiếu gốc. Tên trên vé phải khớp giấy tờ, không khớp có thể bị từ chối cho vào.

Luật mềm, không ai phạt nhưng ai cũng để ý:

• Đến sớm. Chừng nửa tiếng đến ba khắc trước giờ diễn là vừa: đủ gửi áo, qua soát vé, tìm ghế và chụp vài tấm ở sảnh. Nhà hát rung chuông ba lần. Sau третий звонок (tretiy zvonok, chuông thứ ba), cửa khán phòng đóng; người đến muộn thường được xếp vào chỗ trống ở tầng trên và chỉ về đúng ghế khi giải lao.
• Mặc gì. Lịch sự kiểu đi ăn tối là đủ: sơ mi, váy liền, giày sạch. Người Nga vẫn thích diện khi đi nhà hát, nên mặc đẹp một chút bạn sẽ hợp không khí hơn.
• Vỗ tay. Vỗ khi màn kết thúc, khi nghệ sĩ ra chào, hoặc sau một đoạn múa đơn khi cả khán phòng cùng vỗ. Đang có nhạc thì chờ. Muốn hô thì hô Браво! (Bravo, "Hay quá!").
• Tặng hoa. Không mang hoa vào ghế ngồi. Ở nhà hát lớn, bạn đưa hoa cho nhân viên để họ chuyển lên sân khấu; ở nhà hát nhỏ, khán giả có thể tự mang lên lúc chào kết. Tuyệt đối đừng ném hoa lên sân khấu.
• Điện thoại. Tắt chuông và hạ độ sáng. Màn hình sáng trong khán phòng tối nổi bật hơn cả nữ diễn viên chính.

Trẻ em: mỗi nhà hát quy định riêng. Nhà hát Bolshoi cho trẻ từ 6 tuổi vào xem với vé riêng; vở nào cũng ghi giới hạn tuổi trên vé, bạn kiểm tra trước khi mua.

Mèo nhà Củ Cải coi nhà hát là nhà thứ hai, chỉ tiếc ghế nhung không ngả ra được. Bí quyết của Mèo: mua vé xong thì đọc tóm tắt vở diễn trước, vì ba lê không có lời, và nhạc kịch thì thường hát bằng tiếng Ý hoặc tiếng Nga.

Chụp ảnh: chỗ nào được, chỗ nào thôi

Tin vui là phần lớn nước Nga rất ăn ảnh và rất thoải mái cho bạn chụp. Tin cần nhớ là có vài nơi tuyệt đối không, và có vài nơi được nhưng phải đúng kiểu.

Tàu điện ngầm Moscow là bảo tàng dưới đất, và bạn được chụp ảnh bằng điện thoại hay máy ảnh cầm tay mà không cần xin phép. Có ba điều kiện: không dùng chân máy, gậy tự sướng hay đèn chiếu; không bật flash về phía đoàn tàu vì làm chói mắt lái tàu; không đứng chắn lối đi hay bước qua vạch an toàn ở mép sân ga. Quay phim có ê-kíp thì cần giấy phép riêng. Cháu gái nhà Củ Cải có mẹo: đứng sát một chiếc cột, chờ đoàn tàu vừa chạy đi, sân ga vắng chừng nửa phút là đủ một tấm đẹp.

Bảo tàng và cung điện: phần lớn cho chụp без вспышки (bez vspyshki, không đèn flash), một số nơi tính thêm phí chụp hoặc cấm hẳn trong vài phòng. Thấy biển Фотосъёмка запрещена (Fotosyomka zapreshchena, "Cấm chụp ảnh") hoặc hình máy ảnh gạch chéo là cất máy.

Không chụp, khỏi cân nhắc:

• Doanh trại, khu quân sự, đồn biên phòng, trạm hải quan, các toà nhà có lính gác.
• Khu kiểm soát an ninh ở sân bay, ga tàu.
• Bên trong Lăng Lenin và vài toà nhà trong Điện Kremlin có quy định riêng, bảo vệ sẽ nhắc trước.
• Toà án, đồn cảnh sát và người đang làm nhiệm vụ.

Chụp người: chụp phố đông có người qua lại là bình thường. Nhưng muốn chụp cận mặt một ai đó, một bà bán hoa, một chú chơi đàn, thì hỏi trước: Можно вас сфотографировать? (Mozhno vas sfotografirovat?, "Tôi chụp ảnh bạn được không?") Ở Nga, đăng ảnh rõ mặt người khác lên mạng mà không được đồng ý có thể khiến họ phiền lòng, và luật cũng đứng về phía họ. Trong nhà thờ, đừng chụp cận người đang cầu nguyện.

Tiền tip: không bắt buộc, nhưng là lời cảm ơn

Người Nga gọi tiền tip là чаевые (chayevye, tiền tip, nghĩa đen là "tiền uống trà"). Không luật nào bắt bạn phải để lại, và không phục vụ nào được đòi. Nhưng nếu bữa ăn ngon và người phục vụ chu đáo, để lại một chút là cách cảm ơn rất được quý.

• Nhà hàng: khách hài lòng thường để khoảng một phần mười hoá đơn, phục vụ xuất sắc thì nhiều hơn chút. Quán cà phê, quán bình dân thì ít hơn, làm tròn là được. Đọc kỹ hoá đơn trước: nếu đã cộng phí phục vụ thì không cần để thêm.
• Trả thế nào: gọi hoá đơn bằng câu Счёт, пожалуйста (Shchyot, pozhaluysta, "Cho tôi hoá đơn"). Máy quẹt thẻ ở Nga thường không có ô cộng tiền tip, nên nhiều quán in sẵn mã QR trên hoá đơn hoặc để trên bàn, quét bằng ứng dụng ngân hàng để gửi. Khách quốc tế không có ứng dụng ngân hàng Nga thì để tiền mặt trong sổ hoá đơn là gọn nhất.
• Taxi: không bắt buộc. Gọi xe qua ứng dụng thì có thể thêm tip trong ứng dụng sau chuyến đi; trả tiền mặt thì làm tròn và nói Сдачи не надо (Sdachi ne nado, "Không cần thối lại").
• Hướng dẫn viên, tài xế: tip cuối chuyến là thói quen chung của du lịch, tuỳ mức hài lòng của nhóm mình, không phải một khoản trong hợp đồng.
• Không cần tip: nhân viên quầy gửi áo nhà hát, quầy bán vé, nhân viên trong nhà thờ, nhân viên quầy ăn nhanh.

Chó nhà Củ Cải có nguyên tắc riêng: món ra nhanh thì tip, món ra nhanh mà lại ngon thì tip thêm. Bà thì vẫn tin rằng một lời cảm ơn bằng tiếng Nga cũng được tính, và bà nói đúng một nửa.

Vài phép nhỏ khác, biết thì đỡ ngại

• Tặng hoa thì số lẻ: một, ba, năm, bảy bông. Bó hoa số chẵn ở Nga gắn với đám tang. Bó lớn hơn chục bông thì không ai đếm nữa.
• Vào nhà người Nga: cởi giày ở cửa, chủ nhà thường đưa dép đi trong nhà. Mang theo một hộp bánh, hộp trà hay bó hoa số lẻ là đủ lịch sự.
• Thang cuốn tàu điện ngầm: đứng bên phải, chừa bên trái cho người đi bộ lên. Ở Moscow, thang cuốn dài đến mức đứng sai bên một lần là cả hàng người sau lưng nhớ mặt bạn.
• Nói chuyện ở nơi công cộng: trên tàu điện, trong bảo tàng, người Nga nói khá nhỏ. Nhóm mình vui thì cứ vui, chỉ cần hạ âm lượng một nấc.
• Nụ cười: người Nga ít cười xã giao với người lạ, nên cô bán vé không cười không có nghĩa là cô khó chịu. Hỏi đường thì họ thường chỉ rất tận tình.

Hỏi nhanh

Không mang khăn trùm đầu có vào nhà thờ được không?

Ở nhiều nhà thờ trong phố, khách nữ không quàng khăn vẫn được vào, nhưng sẽ dễ bị nhìn. Tu viện thì thường yêu cầu, và hay có khăn cho mượn ở cửa. Mang một chiếc khăn mỏng trong túi là chắc nhất.

Đi nhà hát mặc quần jeans được không?

Được, nếu là quần jeans gọn gàng đi cùng áo sơ mi hay áo len đẹp. Thứ không được là quần soóc, áo ba lỗ và dép tông. Ở các nhà hát lớn, nhiều khán giả vẫn diện váy và vest, nên mặc đẹp hơn một chút bạn sẽ thấy dễ chịu hơn.

Chụp ảnh trong tàu điện ngầm có bị phạt không?

Chụp bằng điện thoại hay máy ảnh cầm tay thì không. Bạn chỉ cần tránh chân máy, gậy tự sướng, đèn flash về phía tàu, và đừng chắn lối đi. Quay phim chuyên nghiệp thì phải xin phép.

Không có tiền mặt thì để tiền tip thế nào?

Nếu quán có mã QR cho tiền tip, bạn quét bằng ứng dụng ngân hàng hỗ trợ. Thẻ ngân hàng Việt Nam thường không dùng được ở Nga, nên khách Việt nên giữ một ít tiền mặt rúp lẻ cho tip và các khoản nhỏ.

Ảnh có biểu tượng ✦ ở góc là ảnh minh hoạ.