Uống trà kiểu Moscow: phong tục, món ăn kèm và nơi thử

Trà, “nguyên tố thứ năm” của Moscow

Từ gần hai trăm năm trước, đã có nhà văn Nga viết rằng trà là “nguyên tố thứ năm” của Moscow, sau đất, nước, lửa và gió. Hơi quá, nhưng người Moscow nghe xong chắc chỉ gật gù rồi rót thêm chén nữa. Thói quen này nở rộ vào thế kỷ 19. Thời đó, gần như mọi chuyện đều bàn bên ấm trà, và câu “họ hay đi uống trà với nhau” đủ để nói hai người thân thiết.

Dấu vết còn lại đến tận hôm nay. Tiền boa tiếng Nga vẫn là чаевые (chayevye), nghĩa đen là “tiền trà”, chứ chưa ai gọi là “tiền cà phê”. Nữ thi sĩ Anna Akhmatova từng đùa rằng Moscow là “trà, chó và Pasternak”, còn St. Petersburg là “cà phê, mèo và Mandelstam”. Nhà Củ Cải xin xác nhận: bạn Chó rất đồng ý, bạn Mèo thì đang suy nghĩ.

“Một cặp trà” và chiếc đĩa sâu lòng

Ở các quán trà bình dân của Moscow thế kỷ 19, khách gọi “một cặp trà” (пара чая, đọc là para chaya) với giá chỉ vài đồng xu. “Cặp” ở đây không phải hai chén, mà là hai ấm sứ: một ấm nhỏ pha trà thật đặc, một ấm lớn đựng nước sôi. Kèm theo là vài viên đường và chén có đĩa. Ấm nhỏ thường đặt chồng lên ấm lớn đã mở nắp, để trà luôn được giữ ấm.

Từ đó có cách pha rất “Moscow”: trà cốt pha đặc nhưng ít, ai muốn đậm nhạt thế nào thì tự rót trà cốt rồi thêm nước sôi. Trước khi cho lá trà vào, người ta tráng ấm bằng nước sôi. Đến giờ, câu “cho xin thêm nước sôi” khi ấm trà đã cạn vẫn là một lời nhờ rất quen ở quán Moscow.

Chiếc đĩa cũng có việc riêng. Người Moscow xưa rót trà ra đĩa để uống cho khỏi bỏng mà trà vẫn chưa nguội. Vì vậy, chén trà của Nga thường đi với đĩa sâu lòng hơn đĩa kiểu châu Âu.

Khi có khách quý, chủ nhà bày bộ chén sứ có đĩa (чайная пара, đọc là chaynaya para, nghĩa là “cặp chén trà”) thay cho cốc dùng hằng ngày. Thường chỉ một người rót trà cho cả bàn. Lật chén lên xem dấu lò sứ và khen một câu là phép lịch sự, và cũng là cách mở đầu câu chuyện.

Trên bàn trà có gì

Người Moscow không uống trà “suông”. Nhiều món ăn kèm gắn với đời sống nhà vườn ngoại ô (dacha):

• Mứt đựng trong đĩa thuỷ tinh nhỏ: mứt táo (nhà nào cũng có công thức riêng), mứt anh đào, mứt dâu tây. Mứt mâm xôi thì thường chỉ mang ra khi có người bị cảm.
• Bánh khô: bánh vòng сушки (sushki, loại nhỏ và giòn) và баранки (baranki, loại to và dày hơn), bánh quẩy chiên хворост (khvorost), bánh quy “Berlin” (thực ra là bánh rất Moscow).
• Kẹo của các nhà máy lâu đời: Krasny Oktyabr và Babaevsky, hai “cụ” kẹo đã ngọt hơn trăm năm tuổi.
• Pastila Kolomna, zefir, kẹo lát chanh. Pastila táo đã có từ thời Ivan Hung đế, nghĩa là vị Sa hoàng khó tính nhất cũng phải mềm lòng vì nó. Bảo tàng nhà máy pastila Chuprikov ở Kolomna, ngoại ô Moscow, vẫn làm pastila đến nay.
• Bánh kem kiểu Moscow: bánh sô-cô-la “Praga” ra đời ngay trên phố Arbat, bánh “Sữa chim” (dĩ nhiên không có sữa chim nào), và bánh nhiều lớp “Napoleon”.

Nhiều nhà còn thả thẳng vào ấm vài lá lý chua đen, cỏ xạ hương, bạc hà hoặc tía tô đất hái ở vườn. Đây là kiểu trà đen “thêm hương” rất Nga.

Người Nga uống gì trước khi có trà

Trước khi lá trà Trung Hoa đến, người Nga uống nước nấu từ mật ong, thảo mộc và quả mọng. Vài loại vẫn dễ tìm thấy hôm nay:

• Ivan-chai: lá cây liễu lan (kiprei) lên men, từng được gọi là “trà Nga” hay “trà Koporye”, có thời xuất khẩu sang châu Âu. Loại này không có caffeine, thường bán ở cửa hàng tu viện và tiệm trà.
• Sbiten: nước sôi nấu với mật ong và gia vị như đinh hương, hồi, bạch đậu khấu, gừng, quế. Công thức sbiten có từ hàng trăm năm trước, được ghi cả trong sách dạy nội trợ thời xưa. Ngày xưa, người ta bán sbiten nóng ở các phiên chợ và hội làng mùa đông.
• Vzvar: nước hãm từ quả sấy khô như táo, mận, anh đào, nam việt quất, đôi khi thêm mật ong.
• Trà thảo mộc: lá lý chua đen, đoạn (lime), kinh giới, hoa cúc, tầm xuân, hắc mai biển.

Trà “Moskva” do người dân chọn

Mới đây, người dân và du khách ở Moscow được nếm thử rồi bỏ phiếu chọn ra loại trà mang tên thành phố, kiểu cuộc thi hoa hậu nhưng thí sinh là… lá trà: trà “Moskva”, tên tiếng Nga của Moscow. Người đẹp đăng quang là hỗn hợp số 3, gồm trà đen lá to, lát và vỏ cam, nụ hồng, quả mọng, cánh hoa thanh cúc và hoa rum. Hỗn hợp này được phối dựa trên tài liệu lịch sử. Trà “Moskva” thuộc dự án thành phố “Московское чаепитие” (Moskovskoye chayepitiye, Tiệc trà Moscow), có bán kèm mứt, mật ong và bộ chén sứ in hình các công trình của Moscow.

Thử trà ở đâu tại Moscow

Giờ mở cửa và các điểm bán của dự án có thể đổi theo mùa. Kiểm tra lại trước khi đi, hoặc để Diladi kiểm tra giúp.

Mẹo nhỏ cho khách Việt

• Được người Nga mời “sang uống trà” thì đừng đến tay không. Một hộp bánh hoặc kẹo nhỏ là đủ.
• Trà thường được rót rất nóng. Muốn uống ngay thì cứ làm như người Moscow xưa: rót ra đĩa.
• Trong quán, nếu ấm trà cạn mà lá vẫn còn, bạn có thể nhờ thêm nước sôi thay vì gọi ấm mới.
• Thấy mứt mâm xôi được mang ra mà không ai bị cảm, có lẽ chủ nhà chỉ đơn giản là thích mứt mâm xôi.

Hỏi nhanh

Người Nga uống trà đen hay trà xanh?

Trà đen là chủ đạo, thường pha đặc rồi tự pha loãng bằng nước sôi, có thể thêm chanh, đường hoặc lá thảo mộc. Trà xanh vẫn có ở các quán, nhưng không phải kiểu uống truyền thống của Moscow.

Có còn uống trà bằng samovar không?

Ở nhà, samovar gần như đã là đồ của ngày xưa, dù vẫn rất đẹp. Thứ không thể thiếu bây giờ là ấm pha trà bằng sứ. Bạn vẫn sẽ gặp samovar ở một số nhà hàng, bảo tàng và lễ hội.

Mua trà làm quà ở đâu tiện nhất?

Nhà trà Perlov trên phố Myasnitskaya và các quầy Tiệc trà Moscow (Московское чаепитие) ở trung tâm là hai chỗ dễ ghé. Ivan-chai và trà thảo mộc có ở các tiệm trà và cửa hàng tu viện.

Ảnh có biểu tượng ✦ ở góc là ảnh minh hoạ.